متعدد گشت . » « 1 » اوايل كار كه علوم بيگانه ترجمه و نقل مىشد ، اكثريت دانشمندان را علماى مسيحى بالأخص مسيحيان سريانى تشكيل مىدادند ، ولى تدريجاً مسلمين جاى آنها را گرفتند . جرجى زيدان مىگويد : « خلفاى عباسى در دورهء نهضت ، تخم علم و ادب را در بغداد افشاندند و ميوه و محصول آن به تدريج در خراسان و رى و آذربايجان و ماوراء النهر و مصر و شام و اندلس و غيره به دست آمد ، و در عين حال بغداد كه مركز خلافت و ثروت اسلامى بود تا مدتى مثل سابق مركز دانشمندان ماند و گذشته از پزشكان مسيحى كه در خدمت خلفا به ترجمه و طبابت مشغول بودند ، عده‌اى از دانشمندان مسلمان نيز از بغداد برخاستند ، ولى به‌طور كلى دانشمندان عاليقدر مقيم بغداد بيشتر مسيحيان بودند كه از عراق و ساير نقاط براى استخدام در دستگاه خلفا به بغداد مىآمدند . دانشمندان مسلمان غالباً در خارج بغداد ظهور كردند ، بخصوص موقعى كه مملكتهاى كوچك اسلامى پديد آمد و فرمانروايان آن ممالك به تقليد خلفا در ترويج علم و ادب كوشش نمودند و دانشمندان را به مراكز فرماندهى خود : قاهره ، غزنين ، دمشق ، نيشابور ، استخر و غيره دعوت كردند . نتيجه اين شد كه رازى از رى ، ابن سينا از بخارا ( تركستان ) ، بيرونى از بيرون ( سند ) ، ابن جليل گياه شناس ، ابن باجهء فيلسوف ، ابن زهرهء پزشك و خاندان وى و ابن رشد فيلسوف و ابن روميهء گياه شناس از اندلس برخاستند . » « 2 » پس سلول اول علوم و فرهنگ اسلامى در مدينه به وجود آمد و نخستين نقطه‌اى كه اين بذر در آنجا پاشيده شد شهر مدينه بود . نخستين موضوع اما اينكه نخستين موضوعى كه توجه مسلمين را جلب كرد و حركت علمى

--> ( 1 ) . تاريخ تمدن اسلام ، ترجمهء فارسى ، ص 264 . ( 2 ) . همان ، ص 257 .